Umurtqali hayvonlar

32.	Boltayutar Bearded Vulture (Lammergeier) Gypaetus barbatus (Linnaeus, 1758) ssp. hemahalanus (Hutton, 1838)
Maqomi. 2: Afro-janubiy Palearktika turining zaif, tabiatan kamyob, o`troq, lokal tarqalgan Turkiston-Markaziy Osiyo kenja turi. Tarqalishi. G`arbiy Tyonshon, Rarbiy Pomir-Oloy (uyalash); Qizilqum cho`li (ko`chish). O`zbekistondan tashqarida: O`rta va Markaziy Osiyoning tog` hududlari. Turkmaniston, G`arbiy Osiyo, Janubiy Yevropa, Afrikada - boshqa kenja turlari. Yashash joylari. Tog`larning o`rta va yuqori (d.s.6. 1000-4300 m) qismlari (uyalash), tekisliklar (ko`chish). Soni. 50-70 jufti uyalaydi (Ko`hitang t. - 5-6; Bobotog` t. - 5; Hisor t. - 15-20; Zarafshon, Turkiston, Nurota, Chotqol t. - 5-6 juftdan; Qurama, Piskom, Ugom t. - 2-3 juftdan); jami poloponlari bilan birga - 200 ta. Yashash tarzi. Qoyalarda in quradi; dekabr-fevralda 1-2-ta tuxum qo`yadi va 55-60 kun bosib yotadi; poloponlari may-iyunda ucha boshlaydi; ko`chishi nomuntazam. O`laksalar, ko`pincha tuyoqlilar suyaklari, ba'zan mayda qushlar va kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Yovvoyi tuyoqlilar sonining kamayib ketishi. Ko`paytirish. Dunyo hayvonot bog`larida ko`paytiriladi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Tog` qo`riqxonalari va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning II-Ilovasiga kiritilgan.

33.	Oq boshli qumoy Griffon Vulture Gyps fulvus Hablizl, 1783 ssp. fulvus Hablizl, 1783
Maqomi. 3: Janubiy Palearktika turining zaifga yaqin, o`troq, mozaik tarqalgan g`arbiy kenja turi. Tarqalishi. G`arbiy Tyonshon, G`arbiy Pomir-Oloy (uyalash); ko`chib yurishi - deyarli barcha joylarda. O`zbekistondan tashqarida: Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika, G`arbiy, O`rta va Markaziy Osiyo. Hindiston va G`arbiy Pokistonda - boshqa kenja turi. Yashash joylari. Tog`larning etak va o`rta (d.s.b. 700-2500 m) qismlari (uyalash); tog` va tekisliklar, jumladan haydaladigan yerlar (ko`chish). Soni. 1980-yillarda taxminan 140 jufti qayd etilgan (Nurota t. - 45-70; Oqtov t. - 6-8, Turkiston t. - 20, Chotqol t. -7, Hisor t.-29 jufti va 40-58-ta yakka zoti); jami poloponlari bilan - bir necha yuztagacha. Soni asta-sekin kamayib bormoqda. Yashash tarzi. Tik qoyalarda guruh yoki koloniya (2-20 juft) bo`lib uyalaydi. Fevral-martda 1 ta tuxum qo`yadi va 53 kun bosib yotadi. Poloponlari avgustdan ucha boshlaydi. Nomuntazam ko`chib turadi. Tuyoqlilar o`laksasi bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Yovvoyi tuyoqlilar sonining kamayib ketishi, brakonerlik. Ko`paytirish. Dunyo hayvonot bog`larida ko`paytiriladi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Tog` qo`riqxonalari va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning II-Ilovasiga kiritilgan.

34.	Tasqara Cinereous (Eurasian) Black Vulture Aegypius monchus (Linnaeus, 1766)
Maqomi. 3: Zaifga yaqin, o`troq, mozaik tarqalgan janubiy Palearktika turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan. Tarqalishi. G`arbiy Tyonshon, G`arbiy Pomir-Oloy, Bo`kantov, Tomditov qoldiq tog`lari. O`zbekistondan tashqarida: Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika, G`arbiy, O`rta va Markaziy Osiyo, Hindiston. Yashash joylari. Tog`larning etak va o`rta (d.s.b. 500-2500 m) qismlari (uyalash); tog` va tekisliklar, shu jumladan haydaladigan yerlar ham (ko`chish). Soni. 1980-yillarda 80 yaqin jufti (Nurota t. — 40-50; Bo`kantov — 5-6, Boysuntov — 1, Turkiston t. — 6, Chotqol t. — 10-13), Hisor t. — 75-80 yakka zoti uyalashi qayd etilgan. Hozirda soni asta-sekin kamayib bormokda. Yashash tarzi. Daraxtlar, butalar (alohida juft bo`lib) va qoyalarda (koloniya bo`lib) uyalaydi. Fevral-aprelda 1 ta tuxum qo`yadi va 54-56 kun bosib yotadi. Poloponlari iyul-sentabrdan ucha boshlaydi. Nomuntazam ko`chib turadi. Tuyoqlilar o`laksasi, ba'zan esa toshbaqalar bilan ozirlanadi. Cheklovchi omillar. Yovvoyi tuyoqlilar sonining kamayishi, brakonerlik. Ko`paytirish. Dunyo hayvonot bog`larida ko`paytiriladi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Tog` qo`riqxonalari va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning II-Ilovasiga kiritilgan.

35.	Ilonburgut Short-toed (Snake) Eagle Circaetus gallicus (S.G. Gmelin. 1788) ssp. heptneri Dementiev, 1932
Maqomi. 2: G`arbiy Palearktik - Afrotropik turning zaif, qisqarib borayotgan, ko`chmanchi Turon kenja turi. Tarqalishi. Baland tog` va haydaladigan yerlarda uyalamasligini hisobga olmaganda, deyarli hamma joyda tarqalgan. O`zbekistondan tashqarida: O`rta Osiye va Qozog`iston, Mug`uliston (uyalash); Eron, Pokiston, Hindiston (qishlash), Yevropa, Afrika, G`arbiy Osiyo, Shimoliy Hindistonda - boshqa kenja turlari. Yashash joylari. Qumloq cho`llar, to`qayzorlar, qoldiq tog`lar, tog`larning cho`llashgan etaklari va d.s-6- 2500 metrgacha bo`lgan o`rta qismlari. Soni. 1970-1980 yy. 20-taga yaqin uyalovchi jufti qayd etilgan (Markaziy Qizilqum — 8, Orol-Payg`ambar — 1, Amudaryoning quyi qismi - 2, Nurota t. — 2, Chotqol t. - 4-5; uyalashda — 50 tagacha juftsizi); jami, taxminan, 30-40 tagacha uyalovchi jufti bo`lgan. Hozirda soni keskin kamayib ketgan. Yashash tarzi. Bahorgi uchib o`tishi — mart-aprelda. Daraxtlar, butalar, jarliklar va qoyalarga in quradi. Aprel-mayda (1, ba'zan 2) tuxum qo`yadi va 35-47 kun bosib yotadi, Poloponlari avgust-sentabrdan ucha boshlaydi. Kuzgi uchib o`tish davri - sentabr-oktabrda. Kaltakesaklar va ilonlar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Qo`riq yerlarning o`zlashtirilishi. Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan. Hayvonot bog`larida saqlanadi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Qo`riqxonalar va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning 11-Ilovasiga kiritilgan.

36.	Cho`l bo`ktargisi Pallid Harrier Circus macrourus (S.G. Gmelm, 1771)
Maqomi. 3: Zaifga yaqin, ko`chmanchi G`arbiy Palearktika turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan. Tarqalishi. Qizilqum, Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Surxondaryo d. vohalari. O`zbekistondan tashqarida: Qozog`iston, Sharqiy Yevropa, G`arbiy Sibir, Kavkaz, Kavkazorti, Shimoliy Eron (uyalash), Afrika, Iroq, Janubiy Eron, Hindiston, Pokiston (qishlash). Yashash joylari. Tekisliklar. Soni. 1970-1980 yy. uchrashi odatiy edi, ayrim joylarda ko`p bo`lgan; hozirda uchib o`tishi davrida yakka va mayda guruh bo`lib bir necha yuztasi uchraydi. Yashash tarzi. Bahorgi uchib o`tishi — mart-may, kuzgisi — avgust-oktabrda. Mayda qushlar, kemiruvchilar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Cho`l va yarim cho`l zonalaridagi qo`riq yerlarning o`zlashtirilishi. Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan. Hayvonot bog`larida saqlanadi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. SITESning Ilovasiga kiritilgan.

37.	Cho`l burguti (qoraqush, g`ajir) Tawny (Steppe) Eagle Aguila rapax Temminck, 1828 ssp. otiantalis Cabanis, 1854 (1) ssp. nipalensis Hodgson, 1833 (2)
Maqomi. 3; Afro-janubiy Yevroosiyo turining zaifga yaqin, ko`chmanchi g`arbiy (1) va sharqiy (2) kenja turlari. Tarqalishi. Usturt yassi tekisligi (1: uyalash, uchib o`tish, ko`chish), tekisliklar va past tog`li hududlar (1: ko`chish, 2: uchib o`tish, qishlash). O`zbekistondan tashqarida: Markaziy Qozog`iston, Rossiyaning janubiy Yevropa qismi (1: uyalash), Sharqiy Qozog`iston va G`arbiy Sibir janubi, Xitoy, Mo`g`uliston (2: uyalash); O`rta Osiyo (uchib o`tish, qishlash). Sharqiy Afrika, G`arbiy va Janubi-sharqiy Osiyo, Hindiston (qishlash). Afrika, Eron, Pokiston, Hindistonda - boshqa kenja turlari. Yashash joylari. Tekisliklar va past tog`li hududlar. Soni. 1948 y. bir necha donasi uyalagani qayd etilgan. Yakka holda va guruh (2-3) bo`lib, ba'zan bir kunda bir necha yuztasi uchib o`tadi. Bir necha o`ntachasi ko`chib yuradi, sanoqlisi nomuntazam qishlaydi. Yashash tarzi. Bahorgi uchib o`tishi - mart-aprelda, yoshlari aprel-mayda ko`chib yuradi. Aprelda yerga 1-3 ta tuxum qo`yadi va 45 kun bosib yotadi. Poloponlari iyuldan ucha boshlaydi. Kuzgi uchib o`tishi - oktabr-noyabrda. Dekabrdan fevralgacha qishlaydi. Kemiruvchilar, o`laksalar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Qo`riq yerlarning o`zlashtirilishi. Ko`pi elektr uzatish tazmalarida nobud bo`ladi. Ko`paytirish. Dunyoning ko`plab hayvonot bog`larida ko`paytiriladi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. SITES-ning II-Ilovasiga kiritilgan.

38.	Kuyka (cho`l miqqiysi) Lesser Kestrel Faico naumaimi Fleischer, 1818
Maqomi. 3: Zaifga yaqin, ko`chmanchi janubiy Palearktika turi. TMXI Qizil ro`yxatiga kiritilgan. Tarqalishi. G`arbiy Tyonshon, G`arbiy Pomir-Oloy, Qizilqumning qoldiq tog`lari, Amudaryoning quyi qismi, Zarafshon vohasi (uyalash); barcha hududlardan uchib o`tadi. O`zbekistondan tashqarida: Janubiy Yevropa. Shimoliy Afrika, G`arbiy Osiyo shimoli, O`rta Osiyo. Qozog`iston, Janubiy Sibir, Mug`uliston (uyalash), O`rta va Janubiy Afrika, G`arbiy Osiyo janubi. Hindiston (qishlash). Yashash joylari. Tekisliklar va tog`oldi hududlari. Soni. 1970-yillargacha uyalashi va uchib o`tishi odatiy edi. 1970-1980 y.- janubiy hududlarda 50-300, shimoliy hududlarda- sanog`i jufti uyalagan; jami, taxminan, 500 tacha uyalovchi jufti bo`lgan. Hozirda soni asta-sekin kamayib bormoqda. Yashash tarzi. Bahorgi uchib o`tishi — mart-aprelda. Jarliklar va qiyalarning o`yiqlarida koloniyalar tashkil qilib inlaydi; aprel-mayda 3-5 ta tuxum qo`yadi va 28 kun bosib yotadi; poloponlari iyun-iyulda ucha boshlaydi. Kuzgi uchib o`tishi — avgust-oktabrda. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Hududlarning xo`jalik maqsadida o`zlashtirilishi tufayli yashash joylarining vayron qilinishi. Ko`paytirish. Ko`paytirilmagan. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Tog` qo`riqxonalari va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning ilovasiga kiritilgan.

39.	Itolg`i Saker Falcon Falco cherrug J.E. Gray, 1834 ssp. coatsi Dementiev, 1945 (1) ssp. cherrug J.E. Gray, 1834 (2) ssp. milvipes Jerdon, 1871 (3)
Maqomi. 3: Palearktika turining zaifga yaqin uyalovchi Turkiston (1), hamda ko`chmanchi va qishlovchi (2,3) shimoliy kenja turlari. Tarqalishi. Tekisliklar va past tog`li hududlar (1 - uyalash, ko`chish; 2 - uchib o`tish, qishlash). Uzbekistondan tashqarida: O`rta Osiyo, Qozog`iston janubi, Eron, Xitoy (Sinjon), Afg`oniston (1 - uyalash, ko`chish); Rossiyaning osiyo qismi janubi, Qozog`iston shimoli (2 - uyalash), G`arbiy va O`rta Osiyo, Hindiston (2 - qishlash). Yevropa, Markaziy Osiyo (uyalash); Shimoliy Afrika, Hindiston, Sharqiy Xitoyda (qishlash) - boshqa kenja turlari. Yashash joylari. Soz tuproqli jarliklar, past va qoldiq tog`lar qoyatoshlari (uyalash). Soni. 1990-yillardan lokal joylarida kamayib bormoqda. Taxminan 120-150 jufti uyalaydi, 500-700 tasi ko`chib yuradi, janubiy hududlarda 100-150 tasi, qolgan hududlarda sanoqlisi qishlaydi. Yashash tarzi. Qoyalar, jarliklar, elektr uzatish liniyalari ustunlarida in quradi; fevral-martda 3-5 ta tuxum qo`yadi va 28 kun bosib yotadi; poloponlari may-iyun oylarida ucha boshlaydi. Kuzda va rishda keng ko`lamda ko`chib yuradi. Kuzgi uchib o`tishi - sentabr-noyabrda, dekabrdan fevralgacha qishlaydi. Bahorgi uchib o`tishi - martda. Kemiruvchilar, qushlar bilan oziqlanadi. Cheklovchi omillar. Kemiruvchilar sonining o`zgarib turishi, noqonuniy ovlash, inlarining buzib tashlanishi. Elektr uzatish tizmalarida ko`pi nobud bo`ladi. Ko`paytirish. O`zbekiston, Yevropa, Amerika parvarishxonalarida ko`paytiriladi. Muhofaza choralari. Ovlash taqiqlangan. Qo`riqxonalar va milliy bog`larda muhofaza ostiga olingan. SITESning II-Ilovasiga kiritilgan.